Vậy thế nào là “Xây dựng một nền Lý luận văn học Việt Nam”? Nếu chúng ta hiểu đây là nguyện vọng muốn các nhà nghiên cứu Việt Nam cố gắng phát minh, đề xuất những phạm trù mới, khái niệm mới hay điều chỉnh đối tượng nghiên cứu của ngành khoa học này để đóng góp vào ngành Lý luận văn học nói chung, thì ở ta hiện nay may ra có lẽ chỉ có vài người dám nghĩ đến, chứ phần đông thì cho rằng đó là việc quá sức mình, thậm chí là ảo tưởng. Còn nếu chúng ta hiểu việc “Xây dựng một nền Lý luận văn học Việt Nam” như kiến tạo một hệ thống những quan điểm, những phạm trù, thuật ngữ đặc thù, rút ra từ thực tiễn nghiên cứu văn học Việt Nam hoặc chỉ đạo, hướng dẫn hoạt động sáng tác và phê bình văn học ở Việt Nam, thì ở đây có một số vấn đề cần làm rõ.
Trước tiên phải nói rằng khẩu hiệu “Xây dựng một nền Lý luận văn học Việt Nam hiện đại”thường gợi cho người ta nghĩ đến yêu cầu hình thành và phát triển một nền Lý luận văn học thống nhất, đặt cơ sở trên một hệ tư tưởng, một phương pháp luận nhất định. Nhất là khi cách đặt vấn đề này thường đi liền với lời kêu gọi “Quán triệt tinh thần đổi mới lý luận văn nghệ Mác - Lênin và đường lối văn nghệ của Đảng”. “Xây dựng một nền Lý luận văn học Việt Nam hiện đại” là cách nói dễ dẫn đến thói quen nhìn sự vật theo quan điểm nhất nguyên, căn cứ vào thực tế sáng tác và Lý luận - Phê bình ở ta lâu nay chỉ dựa trên một nền tảng tư tưởng - mỹ học duy nhất và được tổ chức, lãnh đạo một cách chặt chẽ.
Tuy nhiên rõ ràng cách nghĩ này ngày nay đã không còn phù hợp với thực tiễn cuộc sống đang diễn ra. Bây giờ mọi thứ đều đã đa nguyên. Kinh tế là cái quan trọng nhất thì cũng đã đa nguyên, đã thành kinh tế nhiều thành phần, không còn chỉ công hữu nữa. Triết học - tư tưởng không chỉ còn duy vật và vô thần, các tôn giáo cùng nhau phát triển. Trong lĩnh vực giáo dục, bên cạnh trường công đã có trường tư, thậm chí cả trường nước ngoài 100% vốn. Văn hóa, Thông tin lại càng đa dạng hơn nữa, đặc biệt là với sự lan rộng của mạng Internet, sự xuất hiện của các blogs cá nhân.
Phải xây dựng và phát triển một nền Lý luận văn học hiện đại, đa dạng, nhiều trường phái, có tác dụng soi sáng cho việc tìm hiểu, đánh giá văn học dân tộc và thúc đẩy sáng tạo của các nghệ sĩ ngôn từ. Đó không phải là một nền lý luận văn học thống nhất, đặt cơ sở trên một quan điểm, một lập trường, một phương pháp luận duy nhất mà bao gồm những khuynh hướng, những quan niệm, những tư tưởng triết học - mỹ học khác nhau, chấp nhận đối thoại và không ngừng thay đổi. Trong bối cảnh đó hoạt động nghiên cứu Lý luận văn học ở Việt Nam hiện nay không thể chỉ bó hẹp trong việc “đổi mới Lý luận văn nghệ Mác - Lênin và đường lối văn nghệ của Đảng” và dựa vào đó để “đối thoại có hấp thu” lý luận văn học Mácxit phương Tây, lý luận văn học Hậu Hiện đại, hay kế thừa tinh hoa lý luận văn học cổ điển phương Đông và di sản lý luận văn học dân tộc, mà phải xây dựng và phát triển một nền Lý luận văn học hiện đại, đa dạng, nhiều trường phái, có tác dụng soi sáng cho việc tìm hiểu, đánh giá văn học dân tộc và thúc đẩy sáng tạo của các nghệ sĩ ngôn từ. Đó không phải là một nền lý luận văn học thống nhất, đặt cơ sở trên một quan điểm, một lập trường, một phương pháp luận duy nhất mà bao gồm những khuynh hướng, những quan niệm, những tư tưởng triết học - mỹ học khác nhau, chấp nhận đối thoại và không ngừng thay đổi.
Ngày nay trên thế giới trừ một vài trường hợp đặc biệt có lẽ không có quốc gia no còn có ý định lãnh đạo văn nghệ theo kiểu áp đặt cho nó một khuôn mẫu tư tưởng - nghệ thuật để người ta theo đó nghiên cứu và sáng tạo. Đã và đang có rất nhiều trường phái, khuynh hướng trong lý luận - phê bình văn học hiện đại - hậu hiện đại: Chủ nghĩa hình thức Nga, Phê bình mới, Hiện tượng học, Chủ nghĩa cấu trúc và Hậu cấu trúc, Giải cấu trúc, Lý luận Nữ quyền, Phân tâm học, Chủ nghĩa duy vật Văn hóa hay Tân Duy Sử, Lý luận Hậu thực dân, Diễn ngôn Thiểu số, Lý luận Đồng giới ... Lý luận văn học Mácxit chỉ là một trong những khuynh hướng nói trên, một trong những cách tiếp cận đối với văn học. Các trào lưu, khuynh hướng này mỗi cái đều có chỗ mạnh riêng mà bất kỳ mọi “sự lãnh đạo” nào, mọi “đường lối văn nghệ” nào (nếu quả thực phải có “sự lãnh đạo” hay có “một đường lối văn nghệ” như vậy) cũng phải tính đến, nghiên cứu, tiếp thu chứ không phải chỉ có phê phán và loại bỏ. Lãnh đạo, nếu có, là lãnh đạo để văn học nghệ thuật nói chung và Lý luận văn học nói riêng phát triển tự do, đa dạng chứ không phải để gò nó vào một khuôn mẫu, giáo điều. Đường lối, nếu có, phải là một đường lối cởi mở, rộng rãi, phù hợp với vận động của cuộc sống chứ không phải là một đường lối cứng nhắc, cục bộ và khép kín.
Trên đây là một cách hiểu có thể có về chủ trương “Xây dựng một nền Lý luận văn học Việt Nam hiện đại”. Tạm gọi đó là cách hiểu tiêu cực. Rất tiếc nó lại là cách hiểu khá phổ biến ở ta hiện nay.
